Ketoza i syndrom stłuszczonej wątroby


22.01.2014
Ketoza jest częstą chorobą metaboliczną występującą u krów o wysokim potencjale produkcji mleka, będącą następstwem ujemnego bilansu energetycznego i nieprawidłowych przemian metabolicznych związanych z niedoborem energii. Z badań wynika, że na fermie o średniej wydajności 6000 kg mleka za 305 dni laktacji, ketoza występuje u 20% krów. Największe ryzyko ketozy występuje pomiędzy 10 a 50 dniem laktacji.

 

Pole tekstowe: Czynniki sprzyjające ketozie:•	Ujemny bilans energetyczny•	Choroby powodujące  znaczne zmniejszenie pobrania paszy – metritis, mastitis•	Zbyt dobra kondycja krów BCS ? 4,0•	Nadmiar białka w dawce przy jednoczesnym niedoborze energii•	Zbyt duża liczba krów w grupie•	Łączenie starszych krów z pierwiastkami W celu opanowania głodu energetycznego organizm krowy uwalnia zapasy zgromadzone w postaci tkanki tłuszczowej (lipoliza) i zwiększa się strumień wolnych kwasów tłuszczowych (NEFA) wpływających do wątroby. Nadmiar NEFA i niedobór glukozy prowadzi do zablokowania metabolicznego szlaku spalania tłuszczu. W tej sytuacji część kwasów tłuszczowych ulega estryfikacji odkładając się w postaci tłuszczu wątroby (zespół stłuszczonej wątroby), część zostaje przekształcona w ciała ketonowe, które kumulowane są we krwi (ketoza). To toksyczne działanie ciał ketonowych (kwas acetooctowy, aceton, kwas ß-hydroksymasłowy) oraz upośledzenie komórek nerwowych, na skutek obniżenia glukozy we krwi, to bezpośrednie przyczyny ketozy.
Krowy z ketozą chudną, zmniejszają ilość produkowanego mleka, mają problemy z płodnością i częściej zapadają na choroby takie jak mastitis, metritis. Straty powiązane z tym schorzeniem mogą sięgać nawet kilku tysięcy w odniesieniu do jednego chorującego zwierzęcia.

Ketoza to problem wczesnej laktacji
Ketoza jest problemem wczesnej laktacji (rys. 1,) największe ryzyko ketozy występuje pomiędzy 10 a 50 dniem laktacji.
Rys. 1 Częstotliwość przypadków wystąpienia ketozy w ciągu pierwszych 100 dni laktacji (Gillund i in. 2001)
 
 
W okresie przejściowym (okres późnej ciąży i wczesnej laktacji) pojawia się stres związany z intensywnymi przemianami hormonalnymi towarzyszącymi narodzinom cielęcia i wejściem w laktację. Stres zazwyczaj wiąże się z obniżeniem apetytu. W momencie gwałtownie narastających potrzeb pokarmowych związanych z wydzielaniem mleka, zmniejszone pobranie paszy doprowadza do ujemnego bilansu energetycznego oraz do niedoborów mineralno-witaminowych.

Okres przejściowy jest także momentem zmiany dawki zasuszeniowej w laktacyjną, a brak okresu przygotowania do niej generuje również wiele problemów zdrowotnych w postaci kwasicy i przemieszczenia trawieńca. Efektem wtórnym pojawienia się tych schorzeń będzie ketoza. Obniżona odporność krów i częste przypadki zapaleń wymienia czy macicy, także wiążą się ze znacznym zmniejszeniem pobrania paszy i pojawieniem się ketozy jako wtórnego następstwa tych infekcji.
Nierzadko spotyka się rozdajanie krów poprzez znaczne podwyższenie w dawce, ponad potrzeby, ilości białka łatwo rozkładalnego w żwaczu. Takie przebiałczenie kończy się ketozą i problemami w rozrodzie.
Omawiając przyczyny ketozy nie można pominąć zachowania krów w grupie i większej podatności krów niedominujących na zaburzenia energetyczne. Krowy niedominujące to krowy młodsze, mniejsze i krowy tracące na wadze. Narażone na agresywne zachowania ze strony innych krów, mają mniejsze szanse na spokojne pobranie odpowiedniej ilości paszy i odpoczynek. Zarządzanie stadem ma tutaj istotne znaczenie, nie należy przepędzać krów do innego kojca na krótko przed porodem, ani krótko po porodzie czyli niekorzystna jest zbyt duża rotacja krów w grupie okołowycieleniowej jak i zbytnie zagęszczenie zwierząt.

W praktyce fermowej spotyka się trzy typy ketozy mające różne podłoże, ketoza typu I określana jako spontaniczna, wynikająca z niedożywienia, ketoza typu II rozwijająca się u krów zatuczonych oraz ketoza wynikająca ze znacznej podaży kwasu masłowego wraz z zepsutą kiszonką. Różna etiologia powstawania choroby wymaga innych działań zapobiegawczych.

Przebieg ketozy u krowy w optymalnej kondycji ciała
Ten rodzaj ketozy określany jako spontaniczna lub ketoza typu I, występuje po 3 do 6 tygodni od wycielenia, gdy osiągany jest szczyt laktacji i wynika z niedożywienia. Cechą charakterystyczną jest niski poziom insuliny (hormon odpowiedzialny za wchłanianie glukozy przez tkanki) w wyniku chronicznej hipoglikemii (niski poziom glukozy we krwi), którą wywołuje niedobór prekursorów glukozy. Te krowy nie mają problemów z wycieleniem i dobrze wchodzą w laktację. Proces glukoneogenezy (proces formowania glukozy ze związków nie cukrowych) jest sprawny, jednakże limituje go niski poziom prekursorów glukozy. Krowy z ketozą typu I dobrze reagują na podawanie prekursorów glukozy, w ich przypadku wystarczy uzupełnić niedobory glukozy, a organizm szybko wraca na właściwe szlaki metaboliczne.

Przebieg ketozy u krowy tłustej
Kondycja ciała krów ma bardzo istotne znaczenie w rozwoju zaburzeń energetycznych, gdyż wpływa na pobranie suchej masy. Wykazano, że krowy w kondycji ? 4,0 BCS wykazują mniejszy apetyt w okresie okołowycieleniowym aniżeli szczuplejsze osobniki. Sugeruje się, że ich tkanka tłuszczowa jest bardziej podatna na sygnały inicjujące lipolizę (uruchamianie rezerw tłuszczowych), a dodatkowo krowy tłuste wykazują oporność insulinową. Przy oporności insulinowej komórki trzustki produkują więcej insuliny, gdyż tkanki na nią nie reagują i nie wchłaniają glukozy. Nadmiar insuliny hamuje enzymy odpowiedzialne za glukoneogenezę w wątrobie - proces formowania glukozy ze związków niecukrowych: kwasu propionowego, kw. mlekowego, glicerolu, wolnych aminokwasów (alaniny, kwasu glutaminowego).
Ketoza dotycząca krów w zbyt dobrej kondycji opisywana jest jako ketoza typu II lub jako syndrom tłustej krowy.
U tych mlecznic ujemny bilans energetyczny i mobilizacja tłuszczu pojawia się już przed wycieleniem lub w czasie wycielenia. Podstawową zmianą patologiczną jest stłuszczona wątroba, która na skutek tych zmian wykazuje ograniczone możliwości procesu glukoneogenezy. U tłustych krów ketoza rozwija się w ciągu pierwszego lub drugiego tygodnia po wycieleniu i ma słabe rokowania. W tych przypadkach w działaniach doraźnych istotne jest zniesienie oporności insulinowej i zastosowanie dodatków usprawniających procesy przemiany tłuszczu. Natomiast w działaniach długofalowych należy dążyć do prawidłowej kondycji ciała krów.

Tabela 7. Ketoza i jej odmiany (za Oetzel 2007)

[1] BHBA –beta-hydroksymaślan
[2] NEFA- wolne kwasy tłuszczowe
Niedobory energetyczne a płodność krów
Problem ujemnego bilansu energetycznego (UBE) należy rozpatrywać nie tylko jako podstawowego czynnika w genezie ketozy, ale również w aspekcie jego niekorzystnego wpływu na funkcje rozrodcze krów. U wysokowydajnych krów to właśnie przedłużający się okres ujemnego bilansu energetycznego negatywnie wpływa na wskaźniki rozrodu. Istotna jest zarówno wielkość deficytu energii jak i okres jego utrzymywania się. Wizualnym objawem przedłużającego się niedoboru energii jest pogorszenie kondycji ciała krów. Gdy wartość kondycji ciała wyrażona w punktach BCS maleje o ponad jedną jednostkę w pierwszych tygodniach laktacji, to skuteczność pierwszej inseminacji nie osiąga 30%. Maksymalizacja pobrania suchej masy następuje ok. 9 – 11 tygodnia laktacji i dopiero od ok. 90 dnia następuje odzyskiwanie rezerw tłuszczowych (kondycji ciała). Do tego czasu należy monitorować stan krów i reagować w sytuacjach niepokojących wlewem zawierającym prekursory glukozy.

Znaczny deficyt energii redukuje pulsacyjne wydzielanie gonadotropin (efektem jest dysfunkcja jajnika i mniejsze pęcherzyki), obniża poziom IGF-1 i insuliny w plazmie krwi (obserwuje się wolniejszy wzrost pęcherzyków i większą zamieralność zarodków) oraz zmniejsza produkcję progesteronu przez ciałko żółte (zwiększa się częstotliwość zanikania embrionów).
Diagnoza ketozy
 
Pole tekstowe: Co powinno zaniepokoić hodowcę?•	utrata apetytu•	niska zawartość białka w mleku (<2,8% dla HF)•	wzrost zawartości tłuszczu w mleku w pierwszych 60 dniach laktacji (>5% dla HF)•	pojawienie się oznaczenia

Ketozę można zdiagnozować badając wskaźniki biochemiczne we krwi:

 

Beta-hydroksymaślan (BHBA) we krwi

  • ? 14,4 mg/dl (>1400 µmol/l) - subkliniczna ketoza (trzykrotnie większe ryzyko przemieszczenia trawieńca i klinicznej ketozy)

  • ? 19,4 mg/dl (ok. 2000 µmol/l) - spadek wydajności mleka

  • ok. 29 mg/dl (ok. 3000 µmol/l) - kliniczna ketoza

Glukoza

  • Prawidłowy poziom w surowicy krwi krów wynosi 2,2 - 4,5 mmol/l,

  • Subkliniczna ketoza – 1,8 -2,0 mmol/l (umiarkowana hipoglikemia),

  • Kliniczna ketoza – 1,4 mmol/l

Wolne Kwasy Tłuszczowe (NEFA)

  • 600 – 1000 µmol/l – subkliniczna ketoza,

  • 1400 -1700 µmol/l – ketoza kliniczna


Łatwiejszym sposobem wykrycia choroby jest zastosowanie testów określających poziom ciał ketonowych w mleku oraz analiza wyników użytkowości krów.
Zapobieganie ketozie i stłuszczeniu wątroby

Podstawowym działaniem hodowcy w prewencji przed tą groźną i kosztowną chorobą metaboliczną jest monitoring kondycji ciała krów i odpowiednie sterowanie ich żywieniem, by nie dopuścić do zatuczenia. Częstym błędem jest traktowanie okresu zasuszenia jako czasu poprawy kondycji krów. Krowy w zbyt dobrej kondycji (BCS ? 4,0) wyróżnia bowiem niższe pobranie paszy w pierwszych tygodniach laktacji i większa mobilizacja rezerw tłuszczowych.

W pierwszych 8 tygodniach laktacji, ze względu na niskie pobranie paszy przez krowę niezmiernie trudnym zadaniem jest zbilansowanie dawki, tak by pokryć potrzeby energetyczne zwierzęcia. Należy przede wszystkim stosować pasze objętościowe o wysokiej jakości i smakowitości.

W zapobieganiu subklinicznej ketozie i stłuszczeniu wątroby istotną rolę odgrywa stosowanie szczególnych dodatków:
  • niacyna (witamina PP) powoduje obniżenie poziomu ciał ketonowych i zmniejszenie koncentracji wolnych kwasów tłuszczowych w surowicy krwi. Niacyna jest witaminą niezbędną do syntezy L- karnityny, która przenosi kwasy tłuszczowe przez membrany mitochondriów i umożliwia ich utlenienie (spalenie z wytworzeniem energii). Witamina PP powoduje także zwiększenie populacji pierwotniaków i wzrost produkcji białka mikrobiologicznego w żwaczu oraz ogranicza negatywny wpływ dodatku tłuszczu na zawartość białka w mleku. Należy pamiętać, iż jedynie dawka 6-12 g dziennie na sztukę, pozwoli uzyskać ww. efekt zastosowania niacyny. Ważną rolę pełni także pozostałe witaminy z grupy B regulujące przemiany węglowodanów, białek i tłuszczów.
  • cholina jest wykorzystywana w syntezie fosfatydylocholiny (lecytyny), niezbędnej do formowania nośnika tłuszczu VLDL, który wyprowadza tłuszcz i cholesterol z wątroby, zatem zapobiega jej stłuszczeniu.
  • prekursory glukozy - glicerol, glikolu monopropylenowy, propionian wapnia. Substancje glukoplastyczne szybko wchłaniają się z przewodu pokarmowego i uzupełniają niedobory glukozy we krwi.

Propozycja firmy INTERMAG
 
 
KETOWEG® jest innowacyjnym produktem w formie płynnej, zawierającym: substancje glukoplastyczne, które powodują wzrost zawartości glukozy we krwi i obniżenie stężenia ciał ketonowych; witaminy (niacynę i cholinę) regulujące przemiany tłuszczowe i zapobiegające stłuszczeniu wątroby; witaminę E, selen i chelat cynku - składniki stymulujące odporność krów na infekcje.
KETOWEG® zastosowany per os – jako wlew do jamy ustnej zapewnia skuteczną ochronę krów mlecznych przed rozwojem ketozy. Tylko ta forma podania gwarantuje szybkie przejście 80% kluczowych składników przez ściany żwacza. Już 30 min. od podania następuje korekta szlaków metabolicznych w organizmie krowy.
Przy zastosowaniu produktu do mieszanki TMR, poza zwiększeniem energetyczności dawki, dodatkową korzyścią jest wzrost lepkości mieszanki. Wpływa to na ograniczenie jej sortowania przez krowy i zmniejsza ryzyko kwasicy.
Okres przejściowy i rozdojenia jest dużym wyzwaniem dla krowy - to nie tylko czas zagrożenia ketozą, ale także okres wzmożonych infekcji narządów rodnych i wymienia. Dlatego tak dużą zaletą produktu KETOWEG® jest uzupełnienie go
o składniki wzmacniające odporność. Witamina E oraz selen i cynk chronią komórki układu odpornościowego przed wolnymi rodnikami, powodują wzrost liczby limfocytów oraz zwiększenie aktywności makrofagów.

Można komentować ten artykuł.