Omacnica prosowianka jest polifagicznym motylem, którego gąsienice mogą rozwijać się na wielu roślinach o odpowiednio grubych łodygach. Największe znaczenie gospodarcze ma żerowanie szkodnika na kukurydzy. Obecnie omacnica prosowianka jest uznawana za jednego z najważniejszych, a często najważniejszego szkodnika tej uprawy w Polsce.
Jeszcze kilkanaście lat temu zagrożenie dotyczyło przede wszystkim południowej i środkowej części kraju. Aktualne badania terenowe potwierdziły jednak obecność omacnicy i powodowanych przez nią uszkodzeń we wszystkich 16 województwach, również w rejonach położonych w pobliżu Bałtyku. Jednocześnie obserwuje się stopniowy wzrost liczebności populacji w północnej Polsce, gdzie szkodnik zaczyna mieć coraz większe znaczenie ekonomiczne.
Znaczenie gospodarcze omacnicy prosowianki
Szkody powodują wyłącznie gąsienice. Początkowo żerują one na powierzchni liści, w pochwach liściowych, w obrębie wiechy oraz w okolicy zawiązujących się kolb. Następnie wgryzają się do wnętrza łodyg, osadek kolb i samych kolb, gdzie stają się praktycznie niedostępne dla preparatów działających powierzchniowo.
Skutkami żerowania są przede wszystkim:
- uszkodzenie ziarniaków i osadek kolb,
- podgryzanie kolb u nasady i ich obrywanie,
- łamanie łodyg powyżej lub poniżej kolby,
- zaburzenia transportu wody i asymilatów,
- utrudnienia podczas zbioru,
- obniżenie plonu ziarna, zielonki i kiszonki.
Uszkodzenia mechaniczne ułatwiają ponadto wnikanie grzybów z rodzaju Fusarium, będących sprawcami fuzariozy kolb oraz zgnilizny korzeni i zgorzeli podstawy łodygi. Zwiększa to ryzyko obecności mikotoksyn w ziarnie i paszy. Omacnica jest szczególnie groźna w kukurydzy cukrowej, ponieważ nawet stosunkowo niewielkie uszkodzenia kolb mogą prowadzić do utraty ich wartości handlowej.
Rozwój szkodnika w warunkach Polski
W Polsce omacnica prosowianka rozwija zasadniczo jedno pełne pokolenie w roku. W bardzo ciepłych sezonach od września może pojawić się nieliczny, częściowy lot motyli drugiego pokolenia, jednak nie oznacza to jeszcze regularnego występowania dwóch pełnych pokoleń na całym obszarze kraju.
Zimują wyrośnięte gąsienice znajdujące się przede wszystkim w dolnych fragmentach łodyg i innych resztkach pożniwnych kukurydzy. Wiosną przepoczwarczają się, a następnie rozpoczyna się wylot motyli. Samice składają jaja w złożach, najczęściej na spodniej stronie liści z reguły na 3 liściach powyżej i poniżej kolby. Gąsienice przechodzą przez pięć stadiów larwalnych. Najmłodsze stadia larwalne są przez krótki czas obecne na powierzchni roślin, po czym przemieszczają się do bardziej osłoniętych miejsc i wgryzają do jej wnętrza. Zwalczanie powinno być więc ukierunkowane przede wszystkim na te najmłodsze stadia larwalne w momencie, kiedy już wylęgną się z jaj, ale jeszcze nie zdążą wgryźć się do tkanek kukurydzy. Tuż po wylęgu nie pozostaje zbyt dużo czasu na wykonanie zabiegu, a trzeba jeszcze pamiętać, że i składanie jaj a tym samym wylęganie larw jest rozciągnięte w czasie. Okno skutecznego działania jest stosunkowo krótkie.
Przebieg rozwoju omacnicy jest silnie uzależniony od temperatury, opadów i lokalnych warunków mikroklimatycznych. W 2024 roku w monitorowanych lokalizacjach pierwsze motyle pojawiły się już w trzeciej dekadzie maja. Był to jeden z najwcześniejszych nalotów stwierdzonych w ponad 70-letniej historii badań nad tym szkodnikiem w Polsce. Z kolei chłodna wiosna 2025 roku opóźniła pojaw motyli o około trzy tygodnie.
Różnice mogą dotyczyć także rozwoju jaj. Od ich złożenia do wylęgu gąsienic mija zwykle około 5–6 dni, ale w chłodniejsze lata okres ten wynosi przeważnie 6–7 dni, a często może wydłużać się do 8–10 dni.
Monitoring omacnicy prosowianki
Podstawą prawidłowej decyzji powinno być połączenie kilku metod obserwacyjnych. Samo stwierdzenie obecności motyli nie oznacza jeszcze, że doszło do złożenia dużej liczby jaj, ale jest sygnałem do rozpoczęcia intensywnych lustracji roślin.
Do monitoringu lotów motyli mogą posłużyć:
- pułapki świetlne
- pułapki feromonowe
- izolator entomologiczny
Najlepszą metodą pozostaje jednak regularne przeglądanie roślin w poszukiwaniu złóż jaj i określaniu stopnia wylęgu larw. Jednorazowo powinno się skontrolować co najmniej 100 kolejnych lub losowo wybranych roślin poszukując złóż jaj pod spodniej stronie liści.
Podczas obserwacji należy notować:
- liczbę świeżych złóż jaj,
- liczbę złóż z widocznymi ciemnymi głowami rozwijających się gąsienic,
- liczbę pustych osłonek świadczących o zakończonym wylęgu,
- obecność najmłodszych gąsienic i pierwszych śladów ich żerowania.
Próg ekonomicznej szkodliwości
Aktualna metodyka integrowanej produkcji kukurydzy podaje próg wynoszący:
- 6–8 złóż jaj na 100 roślin w fazie wiechowania, albo
- uszkodzenie w poprzednim sezonie co najmniej 15% roślin kukurydzy uprawianej na ziarno, albo
- uszkodzenie 30–40% roślin przeznaczonych na kiszonkę lub CCM.
W kukurydzy cukrowej i nasiennej tolerancja na uszkodzenia jest z reguły mniejsza niż w kukurydzy kiszonkowej. Decyzja może więc być uzasadniona przy niższej liczebności szkodnika, zwłaszcza gdy uszkodzenie kolby prowadzi do utraty jej wartości handlowej lub dyskwalifikacji materiału nasiennego.
Optymalny termin ograniczania liczebności gąsienic
Najlepszy termin przypada na początek licznego wylęgu, gdy młode gąsienice znajdują się jeszcze na powierzchni roślin i nie rozpoczęły masowego wgryzania do łodyg i kolb.
Nie zawsze należy czekać do momentu, w którym wylęgnie się większość gąsienic. Przy rozciągniętym okresie składania jaj część wcześniej wylęgłych osobników może być już wówczas ukryta wewnątrz roślin.
Decyzja powinna uwzględniać jednocześnie:
- dynamikę lotu samic,
- liczbę świeżych i rozwijających się złóż jaj,
- pojaw pierwszych pustych osłonek jajowych,
- obecność młodych gąsienic,
- sposób działania i wymagania dotyczące terminu stosowania wybranego rozwiązania.
Faza rozwojowa kukurydzy, na przykład wiechowanie, pylenie lub rozwój znamion, może być pomocną informacją, lecz nie zastępuje monitoringu. Zabarwienie znamion kolb nie powinno być też jedynym samodzielnym wskaźnikiem terminu zwalczania.
Metody biologiczne i integrowane
Omacnicę prosowiankę skutecznie można ograniczać przez stosowanie zarejestrowanych w Polsce insektycydów. Istnieje również możliwość ograniczenia ich szkodliwości przez zastosowanie preparatu mikrobiologicznego BACTIM® DELTA. Mikroorganizmy zawarte w preparacie zasiedlają powierzchnię liści i strefę ryzosfery, tworząc biologiczną barierę, która negatywnie wpływa na rozwój i żerowanie larw motyli, a jednocześnie aktywuje naturalne mechanizmy odporności roślin (ISR – Induced Systemic Resistance).
W wyniku zastosowania produktu:
- Wzmacniają się naturalne mechanizmy obronne roślin
- Następuje poprawa kondycji i wigoru roślin poddanych stresowi biotycznemu
- Zwiększa się efektywności fotosyntezy a tym samym lepsze wykorzystanie składników pokarmowych
BACTIM® DELTA stosujemy w postaci oprysku w dawce 1,0 kg/ha.
W sezonie można wykonać od 2 do 5 zabiegów. Istnieje możliwość łączenia go z insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania omacnicy prosowianki.
Profilaktyka po zbiorze kukurydzy
Bardzo duże znaczenie ma ograniczanie liczby zimujących gąsienic. Bezpośrednio po zbiorze należy możliwie nisko skosić rośliny, a następnie dokładnie rozdrobnić lub zgnieść pozostawione łodygi. Można do tego wykorzystywać między innymi mulczery, brony talerzowe lub wały nożowe.
Najwięcej gąsienic zimuje w dolnych międzywęźlach i przy podstawie łodygi. Im dokładniej zostaną one rozdrobnione, tym większa jest śmiertelność szkodnika. Zabieg najlepiej przeprowadzić możliwie szybko po zbiorze. Dodatkową korzyścią jest przyspieszenie rozkładu resztek. Badania wykazały bowiem, że larwy omacnicą mogą schodzić w łodygach kukurydzy nawet poniżej poziomu gruntu. W takiej sytuacji zastosowanie produktu BACTIM® SŁOMA, który bardzo efektywnie wpływa na rozkład słomy kukurydzianej zwiększy możliwość ograniczenia przezimowania larw w resztkach pożniwnych kukurydzy.
